Göç yolları

Borçalı-Kazak boyundan gelen Karapapak Türkleri, Kıpçak, Kuman, Bulgar ve Hazar Türklerinin Ön Asya’daki koludur. Borçalı ve Kazak diye iki kola ayrılırlar. Kafkasya’da ve yakın bölgelerde dağınık yaşayan Karapapak Türklerine, siyah astragan kalpak giydikleri için komşuları bu adı vermişlerdir.

Çıldır ve Ardahan’daki Karapapaklar önceden Kazak ve Borçalı bölgelerinde, Debed ve Borçalı nehirleri boyunca yaşarlardı. 1828’de imzalanan Türkmençay Antlaşması’ndan sonra bir bölümü Kars’a, bir bölümü de İran Azerbaycanı’nın Sulduz bölgesine göç etti.

“Biz Revanlı veya Karslı değiliz. Bin kişiyiz, kalemizin surlarında öleceğiz, teslim olmayacağız.”

Ahılkelek Kalesi’nin bin kişilik gönüllü müdafileri, 1828

Rusların 1877’de Kars’ı işgal etmelerinden sonra içlere doğru çekilen Karapapaklar Sivas, Tokat ve Zile’de köyler oluşturdular; Kayseri’de Pınarbaşı ve Sarız’daki köyler de bunlardandır. Mihrali Bey Sivas’ın Acıyurt köyüne yerleşti; onunla gelenler bu civarda 40 kadar köye dağıldı.

90-100 hanelik bir Terekeme grubu 1904’te Türkiye’ye yerleşmek için başvurdu. Bir kısmı Kars’a, bir kısmı Ağrı, Tutak ve Eleşkirt’e, diğerleri Adana’ya geldi; geri kalanlar 1914’te Malazgirt’ten Sivas’ın Tutmaç, Büyükköy ve Kurdoğlu köylerine göçtü. 1903’te Ağbaba’dan göçenler Hınıs’a, oradan Muş-Bulanık’a yerleşti.

Kaynakta 1904 grubunun yola çıktığı yer belirtilmiyor; çizgiler sınır ötesinden başlatıldı.

1921’de Rusların çekilmesiyle Gümrü Antlaşması’nın getirdiği nüfus mübadelesi sonucu Ağbaba, Tiflis, Borçalı ve Kazak bölgelerinden gelenler Kars’a yerleşti. 16 Mart 1921 Moskova Antlaşması ile Ermenistan’a bırakılan Ağbaba’nın halkının büyük kısmı da Kars ve ilçelerinden boşalan köy ve kasabalara yerleştirildi.

15 Kasım 1944 gecesi iki saat içinde Ahılkelek, Ahıska merkez ve köylerinde yaşayan bütün Türkler vagonlara doldurulup Orta Asya’ya sürgün edildi. Tiflis, Gence, Bakü, Derbent, Mahaçkala, Heşterhan üzerinden giden yolculuk 35 gün sürdü; binlercesi yollarda açlıktan ve soğuktan öldü.

Karapapaklar bugün Kars, Ardahan, Ağrı, Sivas, Tokat, Amasya başta olmak üzere Türkiye’nin pek çok ilinde; Gürcistan’ın Borçalı bölgesinde, Azerbaycan’da, İran’ın Sulduz bölgesinde, Dağıstan’da, Kazakistan’da, Türk cumhuriyetlerinde ve Avrupa’da dağınık şekilde yaşamaktadır.

Kaynakta Dağıstan’dan Manyas’a yolculuğun güzergâhı yok; kesik çizgi yalnız çıkış ve varış yerini gösterir, yol bilinmiyor.